Herinnering

Ik had het gevoel dat ik haar iets schuldig was en dat ik haar nooit zou kunnen terugbetalen – voor haar vriendelijkheid, voor haar hulp. Ze was als een tweede moeder voor me. Zij en mam hadden een hechte band en konden heel goed met elkaar opschieten. Nu kwam alles op moeders schouders terecht, en moesten we haar helpen. Een moeder die niet alleen haar man en haar geliefde zus was verloren, maar ook vier andere zussen en een broer zonder dat ze precies wist wat hen was overkomen. De enige die de oorlog overleefde was een zwager van haar, Pineck, de man van haar jongste zus Erna. Na de oorlog nam hij contact met ons op. Hij was in Parijs geland voor een tussenstop op weg naar New York. Onze moeder en wij drie jongens waren de enige familie die hij nog had. In de vroege jaren 1960 heeft ze hem in de Verenigde Staten opgezocht. Bij zijn overlijden liet hij ons drieën zijn schamele bezittingen na.

‘Wij zullen nooit vergeten wat je voor ons hebt gedaan in het normale leven en in tijden van gevaar. De vreselijke tragedie die heeft plaatsgevonden zette ons leven op zijn kop en bracht een kant van jouw persoonlijkheid naar boven waarvan ik mij als jongen niet bewust was. Mijn gevoelens en liefde voor jou zijn verdiept. Wij zullen ons leven voortzetten in de geest van wat jij hebt gedaan. Moge jouw ziel gebonden worden in de bundel van het eeuwige leven.’

Elk jaar staan Marco en ik stil bij de dag dat onze vader Jo Reiner op vierentwintig sjevat overleed. Ik ga naar de synagoge en zeg kaddisj voor mijn vader. We bellen elkaar, en ook Sol uiteraard. Ik steek een herdenkingskaars aan. Sol belt altijd op 7 februari; de gregoriaanse datum zegt hem meer.

Jarenlang had men ons doen geloven dat hij eigenlijk niet zuiver op de graat was – hij zou een opportunist zijn, een nazisympathisant zelfs – en dat zijn edele gebaar die avond slechts bedoeld was om zijn reputatie te herstellen. In werkelijkheid bleek echter het omgekeerde het geval te zijn: de geruchten als zou hij een collaborateur zijn waren juist een uitstekend alibi voor zijn werk in de illegaliteit.

We klopten aan bij onze voormalige bovenburen aan het Daniël Willinkplein, dat sinds 1946 Victorieplein heet. Diezelfde buurvrouw woonde daar nog steeds. En ze kon zich ons herinneren. Ongelooflijk. Maar nog verbazingwekkender was wat ze vertelde over onze voormalige buurman dokter Zubli: hij was Joodse patiënten blijven behandelen ook nadat de nazi’s hem dat hadden verboden. Hij zorgde er ook voor dat onderduikers voedselbonnen kregen. In mei 1944, toen hij een verzetsleider behandelde, Gerrit Jan van der Veen, was hij samen met zijn patiënt opgepakt. Van der Veen werd gefusilleerd en Zubli belandde in concentratiekamp Sachsenhausen.
Na de oorlog keerde hij terug naar Amsterdam en hervatte zijn huisartspraktijk. 
Ter gelegenheid van zijn pensionering deden dokter Zubli’s Joodse patiënten hem een reis naar Israël cadeau. De reis heeft hij niet kunnen maken, want hij overleed vroegtijdig in 1967. Na het bezoek aan onze oude buurvrouw was ik vol bewondering voor de man, maar betreurde het ook zeer dat ik na de oorlog geen contact met hem had gehad.

Op de luchthaven van Berlijn huurden we een auto en reden 100 kilometer naar het zuiden. We parkeerden bij de spoorbaan en liepen naar kilometerpaaltje 101.6. Aan de linkerkant, aan de rand van het bos, vonden we een grote grafsteen met de zestien namen van de doden die hier waren begraven; ook de naam van onze vader stond op de gedenksteen.

De nacht brachten we door in de auto, die we hadden geparkeerd op de plaats waar bijna vijftig jaar geleden de trein tot stilstand was gekomen. We sliepen in de auto omdat we geen onderkomen hadden kunnen vinden in wat twee jaar tevoren nog de Duitse Democratische Republiek (DDR) was geweest. De volgende morgen gingen we naar de Joodse begraafplaats, die in april 1945 was gesticht. Twee vrouwen waren er met harken aan het werk. We stelden ze een paar vragen, en ze zeiden dat we ons het beste tot mevrouw Arlt konden wenden. Toen we ons naar haar huis begaven, bleek dat iemand ons al had opgemerkt en haar over de buitenlandse bezoekers had ingelicht: ze kwam ons op de fiets tegemoet rijden.

In de loop der jaren hadden zij en haar man Richard de verschillende massagraven en de Joodse begraafplaats onderhouden. Ze legde de geschiedenis van het Verloren Transport vast in een brochure getiteld ‘Nooit vergeten’. Nadat het gebied na de Duitse hereniging toegankelijk werd en de overlevenden van het Verloren Transport en hun families de plek kwamen bezoeken, begon Erika Arlt intensief te corresponderen met iedereen die het Duits machtig was. Regelmatig deed ze verslag van de jaarlijkse herdenkingsbijeenkomsten in de streek en stuurde interessante krantenknipsels op en verzond nieuwjaarskaarten. 
Wanneer wij Tröbitz bezochten, was ze er altijd voor ons. Het was telkens heel plezierig om haar weer terug te zien. Ze zei altijd keurig ‘mevrouw’ en ‘meneer’ tegen ons en natuurlijk spraken wij haar aan met ‘mevouw Arlt’. Dit hebben we maar zo gelaten aangezien zij de oudste van ons was.

De Holocaust vond niet op een ‘andere planeet’ plaats en deze misdaad werd niet door ‘duivels’ gepleegd. We moeten beseffen dat iedereen ten prooi kan vallen aan morele verwording: niemand is meer waard dan een ander, niemand is boven de ander verheven. Hiervan zouden we ons altijd bewust moeten zijn (wat helaas niet het geval is).

De tekst op de steen luidt: 
‘Zij zullen terugkeren,
Zullen weer gehoord worden.
De liederen herinneren aan de doden.
En zijn hoopvolle verwachtingen voor de levenden.’
(Russisch liedje)
Deze woorden zijn uiteraard ook ter nagedachtenis aan onze vader.

We waren met z’n zevenen: oma Netta, die bij ons was om bij ons de vakantie door te brengen, en vader Sander, moeder Fré, Marion, Chanan, Ruth en ik, No’omi. 
Hier stonden we nadat we door Duitse soldaten en Nederlandse politieagenten waren opgepakt en we te horen kregen dat we naar doorgangskamp Westerbork werden overgebracht.

We moesten opnieuw beginnen, zonder vader en zonder Ruth. We wisten dat we niet lang in Nederland zouden blijven: Marion zou naar haar vader in de Verenigde Staten gaan, en Chanan en ik zouden uiteindelijk naar de nieuwe staat Israël emigreren. Daar, zo dachten we, zou het onrecht uit het verleden niet worden herhaald: er zou geen racisme, geen discriminatie en geen vervolging zijn. Niet tegen ons gericht, en zeker niet door ons begaan.  

We dachten dat de mensheid haar les had geleerd en dat er vrede tussen de landen zou heersen, maar als snel drong het tot ons door dat we het bij het verkeerde eind hadden. Overal op de wereld wordt voortdurend oorlog gevoerd en vallen er ontelbare slachtoffers. 

Is er een uitweg uit deze verschrikkelijke toestand? Is er een weg die naar vrede leidt?    

Uit de geschiedenis, en uit onze ervaringen in het leven, moeten we leren hoe we de problemen die zich aandienen het hoofd moeten bieden.

Dit betekent vooral dat we de moed moeten hebben de feiten onder ogen te zien, zonder ons te laten verblinden door vooroordelen en dat we ons moeten blijven verzetten tegen wetteloosheid. 

In een poging ons aanhoudende conflict met de Palestijnen tot een oplossing te brengen moeten we ons laten leiden door het principe van onze gemeenschappelijke menselijkheid, en niet door een bepaalde ideologie, hoe nobel die ook moge zijn.