Voor de oorlog

Zij trokken in bij grootmoeder Tal en bewoonden in haar huis de tweede verdieping, omdat ze wilde dat haar zoon Sander dicht bij haar bleef wonen. 

Ze waren niet jong toen onze vader Sander werd geboren. Grootvader Shlomo was tweeënvijftig en grootmoeder Henriette was vijfendertig jaar oud. Shlomo was boekhouder in het bedrijf van zijn oom. Hij overleed in 1927.

Jacob Vaz Dias had een groothandel en handelshuis opgericht. Hij handelde in materiaal voor het maken van schilderijlijsten, met name staaflijsten. Hij leverde aan galerieën, kunsthandels, fotografen en dergelijke. Jacob had een hartkwaal en een nieraandoening. Hij had veel pijn en overleed op 7 september 1928 op negenenveertigjarige leeftijd.

Ze had wit krullend haar. Ik kende niemand anders met zulk haar (…) Ik herinner me dat we op een keer samen met haar naar de ‘poppendokter’ gingen met onze ‘zieke’ pop, die we in een roze, rieten kinderwagentje hadden gelegd. We gingen ook naar het Vondelpark: wij in de speeltuin en oma op het terras van het koffiehuis. Ik herinner me ook dat onze twee grootmoeders ons daar een keer mee naartoe hebben genomen. 

Overdag werden ze ingeklapt alsof het dozen waren, met het beddengoed erin, zodat we een podium hadden waar we op konden spelen. Dat was goed bedacht en vakkundig uitgevoerd. Vader vond het duidelijk heel leuk om die bedden te maken. 

We bewoonden de bovenste drie verdiepingen, inclusief de zolder, van een groot pand met vijf woonlagen. Het kamertje met het kleine raam vlak onder het dak was mijn kamertje. Alleen in de huiskamer was verwarming. Hier woonden we totdat we op 29 september 1943 werden weggevoerd. 

Grootmoeder Tal woonde nog twee jaar alleen in het huis aan de Amstel, maar na de Duitse inval in mei 1940 verhuisde ze naar ons nieuwe huis, waar ze op 6 april 1941 op tweeënzeventigjarige leeftijd overleed.

We zaten in dezelfde klas, naast elkaar. We droegen allebei een schortje. We leerden zowel Nederlands als Hebreeuws lezen en schrijven. Op 5 december vierden we onze zevende verjaardag. We hadden een puntzak met snoepjes en gingen daarmee de klas rond. Ook de meester kreeg een snoepje. Daarna mochten we naar de vierde klas waar Chanan in zat en deelden ook daar snoep uit.

Omdat hij wist dat hij niet lang zou leven, regelde hij zijn zaken voor de dag dat hij er niet meer zou zijn. Moeders broer, oom Jacques, was te jong om het bedrijf over te nemen dat zijn vader had opgericht. 

Opa Jacob Vaz Dias stelde voor dat Sander zijn studie in Delft tijdelijk zou onderbreken, zou trouwen met zijn verloofde Fré en het familiebedrijf zou overnemen. Sander stemde hiermee in. Toen hij er in 1928 aan de slag ging, was het een bloeiend en veelbelovend bedrijf. 

Maar helaas stortte in oktober 1929 de New Yorkse effectenbeurs in, wat het begin was van een wereldwijde economische crisis. De inkomsten daalden, want de mensen hadden geen geld meer in de portemonnee om schilderijen in te lijsten. Het duurde zes jaar voordat de economie was hersteld en de bedrijfsinkomsten weer op een redelijk peil waren.

In 1935 reisde mijn vader naar het Britse mandaatgebied Palestina om te zien wat de mogelijkheden waren voor het gezin als zij naar [Eretz] Israël zouden emigreren. Hij besefte dat hij eerst zijn ingenieursstudie moest afmaken voordat van emigratie sprake kon zijn. Terug in Nederland zette hij zijn studie elektrotechniek voort en werkte tegelijkertijd in het familiebedrijf.

Aangezien hij geen belangstelling had voor landbouw, besloot hij een meubelmakersopleiding te volgen en werkte hij drie jaar in een timmerwerkplaats. Ondertussen leerde hij tekenen en volgde verschillende technische vakken die relevant zouden zijn voor zijn nieuwe beroep. In 1936 verkreeg hij een immigratiecertificaat dankzij een lening van 1000 Palestijnse pond, verloofde zich met Helena Hoek, die hij in een kamp van de jeugdbeweging had ontmoet, en emigreerde in april naar Palestina. Helena volgde in 1937 en het stel trouwde in Haifa.

Er waren uiteraard ook minder plezierige dingen, maar die waren onbelangrijk. We woonden al die jaren op hetzelfde adres – tot 1940, toen de oorlog uitbrak en de moeilijkheden begonnen.

Mijn moeder, Liesje Goudeket, had rechten gestudeerd aan de Universiteit van Amsterdam. Ze was op 1 juli 1919 gepromoveerd. Haar eerste baan was beleidsmedewerker bij de gemeente Amsterdam. Later werkte ze bij de Vereniging voor Maatschappelijk Werk ten behoeve van Joodse Patiënten in Amsterdam.

Ze was zionist en lid van de Joodse Vrouwenvereniging voor Praktisch Palestina Werk (JVVPPW) en van het Comité tot bescherming van Joodse meisjes.

Na zijn vaders overlijden in 1921 erfde Dolf zijn deel van zijn vaders bedrijf, maar er was geen plaats voor hem in de onderneming als jongere partner. Hij liet zich uitkopen om met het geld zelf een onderneming te beginnen, maar helaas ging hij na een paar jaar failliet. Later handelde hij in luxe artikelen.

Destijds ontstond er een markt voor wasmachines, vooral op het platteland in Nederland waar grote gezinnen woonden waarvoor de was doen een vermoeiende aangelegenheid was. Curt Blüth was begonnen met het importeren van de ‘Easy-wasmachine’ uit Amerika. Hij zette ook een financieringssysteem op dat de klant in staat stelde de machine in termijnen af te betalen. Tot aan de Duitse invasie in 1940 hield Dolf de betalingen bij en zag hij toe op andere financiële regelingen.

Ik ging vaak bij haar op bezoek in Zandvoort, een plaats niet ver van ons huis in Bentveld. Dat ze twee huizen bezat, een in Zandvoort en een in Amsterdam, maakte grote indruk op me. Het hoogtepunt was het huis in Amsterdam – met wel twee badkamers! Een bij de voordeur en een aan de andere kant van de gang, die eindeloos lang leek. 

In de zomer van 1941 stierf oma op tachtigjarige leeftijd een natuurlijke dood. Ik was elf jaar, en vreselijk verdrietig. Tegenwoordig zie ik het anders:  haar is veel leed bespaard gebleven. Als ze was blijven leven zou ze waarschijnlijk in de gaskamer om het leven zijn gebracht, en als dat niet was gebeurd zou ze veel verdriet hebben gehad om de dood van haar zonen in de kampen.

Later vertelde ze ons over het goede leven dat ze in Polen hadden. De economische omstandigheden waren prima, maar geleidelijk ging het bergafwaarts. Na haar eindexamen ging ze aan de slag als kantoorbediende. Ze wilde dat we naar een goede school gingen zodat we vooruit zouden komen in het leven.

De woonkamer was op de begane grond, waar ook de eetkamer was, en verder een studeerkamer en de keuken. Op de tweede verdieping waren de slaapkamers: een kamer voor pa en ma, Marco’s kamer en een kamer voor Sol en mij. Tante Eva woonde op de derde verdieping.

Kinderen van verschillende leeftijden zaten bij elkaar in één klas, en elk kind leerde in zijn eigen tempo en op zijn eigen niveau. We zaten niet in rijen en konden zelf kiezen waarover we iets wilden leren.

Omdat de Montessorischool een algemene, niet-Joodse school was, zorgden mijn ouders ervoor dat we apart onderwijs kregen in de Hebreeuwse taal en cultuur.   
In het begin gingen we op woensdagmiddag naar een Joodse school in de buurt waar we godsdienstles kregen. Toen we negen waren kregen we één keer per week thuis godsdienstles van een Poolse Jood, meneer Mundstück. Het was een aardige, ruimdenkende man die overal aan huis onderwijs gaf en het daardoor heel druk had.

Het lukte ons niet om Hebreeuws met hem te spreken. Hij begreep ons totaal niet, terwijl hij op zijn beurt verbaasd was dat wij geen Pools kenden. De hele familie ging samen met opa Ephraim met vakantie naar Scheveningen. We zwommen in zee en hadden veel plezier, maar we hadden amper contact met opa want we konden niet met hem praten.

We hebben het over de periode na de economische wereldcrisis, en er was veel moed voor nodig een vaste baan op te geven en een eigen bedrijf te beginnen. Vader Jo richtte de fabriek op samen met zijn zwager Moishe Obstfeld, de man van zijn zus Renée. De zwagers verdeelden onderling de werkzaamheden, waarbij vader over de inkoop van het leer ging en toezicht hield op de verkopen.