Uitsluiting

Op 14 mei reden we met de auto naar de haven, maar op weg daarnaartoe kwamen we vast te zitten in een enorme file omdat duizenden anderen hetzelfde van plan waren. We konden niet verder en moesten terugkeren. We zaten in de val.

Ik was op straat met mijn moeder. We stonden voor een flatgebouw dat destijds heel hoog gevonden werd en bekend stond als de ‘Wolkenkrabber’. Mijn moeder hield mijn hand vast. Op motoren kwamen de Duitsers de stad binnen. Toen ze langsreden zei mijn moeder in het Jiddisch ‘Brennen sollen sie’, wat ‘Laat ze verbranden’ betekent. 
De snelheid en het gemak waarmee Nederland capituleerde en koningin Wilhelmina naar Engeland vluchtte was gewoonweg walgelijk.  

Zelfs degenen die niets ophadden met het koningshuis voelden zich verraden door ‘de moeder van ons allen’, die ons in de steek liet. Koningin en ministers vluchtten, en zo konden de nazi’s hier naast een civiel bestuur ook een militair bestuur vestigen.

Zij werden lastiggevallen en aangevallen door de Duitsers en de NSB. De relschoppers keerden telkens terug. Ter bescherming spoot een van de eigenaren ammoniakgas, dat gebruikt werd in de koelmachines, in het gezicht van een indringer. De Duitsers reageerden hierop met een razzia en pakten honderden Joodse mannen op.

Uit protest tegen het optreden van de nazi’s werd het tramvervoer stilgelegd, en de weinige trams die wel reden werden door de Amsterdamse bevolking tegengehouden.  
Op dinsdag 25 februari 1941 verspreidde de staking zich binnen een paar uur over de stad. Winkels sloten hun deuren, en de staking sloeg ook over naar andere steden. Duitse soldaten begonnen in het wilde weg op burgers te schieten. Negen mensen vonden de dood, velen raakten gewond. De Nederlanders beseften dat verzet hun het leven kon kosten. Na de Februaristaking was er geen openlijk verzet meer.

Marco was de oudste zoon van oom Moshe en tante Renée, vaders zus. Een week nadat Marco was gestorven, ontvingen zijn ouders bericht dat hij tijdens het werken om het leven was gekomen. Ze mochten zijn as voor 30 gulden kopen. Ik weet niet of ze dit hebben gedaan of dat ze volgens de Joodse traditie zeven dagen hebben gerouwd. Ze vertelden ons niet wat er was gebeurd. Er heerste een gespannen sfeer in de familie. Tante Renée was erg onrustig, Moshe was zwijgzaam en toonde zijn gevoelens niet.

De Nederlandse autoriteiten waren goed georganiseerd en ‘behulpzaam’, en de nazi’s ontvingen nauwkeurige gegevens van het Nederlandse bevolkingsregister, waaronder de huisadressen van Joden. 

In de tweede fase besloot de bezetter dat alle volwassen inwoners van Nederland een persoonsbewijs bij zich moesten dragen. In de persoonsbewijzen van Joden werd een rode ‘J’ gestempeld, zodat Joden bij willekeurige controles op straat er snel uitgepikt konden worden.

We mochten niet meer naar restaurants, cafés, parken, bioscopen, voetbalwedstrijden en andere sportevenementen, markten en nog veel meer (…) Plotseling was alles voor ons verboden, zelfs op straat op een bank zitten of met een hengel ergens gaan vissen mocht niet meer. 
De bedoeling van deze maatregelen was om de Joden uit het openbare leven te weren, hun bewegingsvrijheid te beperken en hen te isoleren.

De Duitsers verboden Joden met tram, trein of bus te reizen. Onze auto werd inbeslaggenomen, en vader moest ook zijn fiets inleveren. We mochten geen telefoon of radio bezitten (televisie bestond nog niet). We mochten tussen 8 uur ’s avonds en 6 uur ’s morgens niet op straat zijn en niet op bezoek gaan bij niet-Joden.     
Dit zijn de voornaamste verbodsbepalingen die de Duitsers tegen ons uitvaardigden, en ze geven een indruk van hoe het was om van de buitenwereld afgescheiden te zijn.

Het waren kinderen die niet meer naar openbare scholen mochten en naar een Joodse school moesten zoals die van ons. 

Er waren nu twee keer zoveel leerlingen. Onze meester moest nu lesgeven aan zesenvijftig leerlingen van 8 en 9 jaar (…) maar hoe?

Dit was de volgende stap in het isoleren van de Joden. Dus na vijf jaar de openbare lagere school in Bentveld, moest ik nu naar een Joodse school in Haarlem. Elke dag namen Joost en ik de tram van Bentveld naar Haarlem. Hij ging naar het Joodse gymnasium, en ik naar de zesde klas van de lagere school. 

Ik kwam in een klas met allemaal kinderen van verschillende scholen in Haarlem, Zandvoort en andere plaatsen in de omgeving. We waren vreemdelingen voor elkaar. Het was een grote puinhoop, de kinderen hadden allemaal een andere achtergrond en het was heel lastig om daar les aan te geven. Toch voelde ik mij ‘thuis’ bij deze kinderen met wie ik hetzelfde lot deelde.

In de maanden daarna moesten vele duizenden Joden die in steden en dorpen verspreid over Nederland woonden naar Amsterdam verhuizen. 
Aangezien er in de overvolle Joodse buurt niet voor alle Joden van buiten de stad plaats was, werden sommigen naar andere buurten van de stad overgebracht waar al veel Joden woonden. Er waren al Joden naar kampen gedeporteerd en zij lieten lege woningen achter.

In Amsterdam gingen we bij mijn vaders broer, oom George en zijn vrouw tante Martha wonen, in de Pieter de Hoochstraat. Gemakkelijk was het niet. Na een maand konden we gelukkig gebruikmaken van de woning van tante Ri, de eerste vrouw van oom Max, mijn vaders oudere broer. Hier woonden we stiekem, want we stonden officieel ingeschreven op het adres van oom George en tante Martha.      

Aangezien mijn ouders dit te gevaarlijk vonden, gingen we ’s avonds slapen in het huis van onze oom. Het was ongeveer een halfuur lopen, en we moesten er voor 8 uur ’s avonds zijn, want toen ging de avondklok voor Joden in. Om de weg af te snijden staken we de Amstel over met een klein pontje – het enige transportmiddel waarvan Joden nog gebruik mochten maken.

Ik werd als een vreemde gezien, en voelde me ellendig. Ik was altijd goed op school, maar nu niet meer. Ik was achter, want in Haarlem had ik bijna niets geleerd. De meester was ongeduldig en had geen begrip voor mijn moeilijkheden. Ik kon niet meekomen en was vooral aan het dagdromen. 

Aan het einde van het schooljaar was ik de enige die geen toelatingsexamen voor de middelbare school mocht doen. Dankzij de directeur van de lagere school in Bentveld, die kon uitleggen dat ik een zwakke leerling was als gevolg van de omstandigheden, mocht ik zonder toelatingsexamen naar de Joodse middelbare school. (…) Ik zat nog een paar maanden op deze school. Het was leuk. ’s Morgens haalden mijn vriendinnetjes (…) mij op met een oud wandelwagentje waar we al onze boeken in kieperden, en samen liepen we drie kwartier naar school, want met de tram mochten we niet.

Elke ster moest worden afgeknipt langs de stippellijn die er omheen was getrokken. Ruth en ik, die dol waren op handwerken, zaten om de tafel met onze moeder en oma, en knipten heel precies de sterren uit. Moeder en oma naaiden ze op al onze kleren.

De volgende dag, op 2 mei 1942, gingen we het huis uit met de sterren op onze kleren. Vader zei dat we ons nergens voor hoefden te schamen. We hadden juist iets om trots op te zijn! Het was niet bepaald een sieraad op onze mooie zomerjurken, maar ik herinner me niet dat ik me ervoor geneerde. Het moet ons het gevoel gegeven hebben dat we één waren met de andere ‘sterrenkinderen’ met wie we naar school gingen.

Hij droeg zijn fabriek over aan Herzog, een Duitse lederexpert die van de ene op de andere dag fabrieksdirecteur werd.

De situatie verslechterde, de zomervakantie brak aan, en we voelden de spanning toenemen.    

Op een dag ging ik met mijn vader naar de fabriek en zag dat hij de post wilde openen, maar de Duitse directeur legde bruusk zijn hand op de stapel ingekomen post en zei: ‘Meneer Reiner, van nu af aan ben ik hier de baas.’ Hij zei het in het Nederlands, op een onbeleefde manier en zonder enig gevoel. Vader had het begrepen. Hij liet me niet blijken hoe erg hij het moet hebben gevonden zijn bedrijf, dat hij helemaal zelf had opgebouwd, uit handen te moeten geven.

In september werd hij overgeplaatst en ging hij werken voor de Joodse Raad. Hij werd leraar metaalbewerking aan een – uiteraard Joodse – ambachtsschool. Dit werk lag hem aanzienlijk beter.

Vader bracht veel tijd met zijn vriend door, vaak in het huis van de buurman, ook al hadden de Duitsers het de Joden verboden bij niet-Joden op bezoek te gaan. 

In mei 1942, toen de bezetters bepaalden dat Joden hun waardevolle spullen, zoals juwelen, zilverwerk, tapijten, schilderijen etc. moesten inleveren, verborg Leo Hillen onze spullen in zijn huis. We gaven ook boeken en fotoalbums bij hem in bewaring.

Na de oorlog kregen we alles terug. Zodoende bezitten we nog steeds de oude schilderijen.

Marion was op 9 april 1928 geboren in Duitsland. Begin 1939 kwamen zij en haar jongere zus Ruth in Nederland aan met twee gescheiden kindertransporten. Na een paar dagen in quarantaine te hebben gezeten, werden ze opgevangen in het Burgerweeshuis.
Marions zus Ruth vertrok op 14 mei 1940 met het laatste kindertransport van IJmuiden naar Engeland. Ze bracht de oorlog door in Wales.

In de zomer van 1939 werd Marion in een pleeggezin geplaatst. Drie jaar later, op een vrijdag, doken haar pleegouders samen met hun kinderen onder, maar zij namen Marion niet mee. Toen ze uit school kwam was er niemand meer thuis. Op de keukentafel lagen een briefje en een reep chocola. Op het briefje stond dat ze haar contactpersoon op de Afdeling Bijstand aan niet-Nederlandse Joden van de Joodse Raad moest contacteren. Die contactpersoon was vrijgezel en kon op haar huurkamer tijdens de sabbat geen meisje van veertien onderbrengen. Ze belde mijn moeder op en vroeg haar of die Marion in huis wilde nemen.

Gespannen stonden we op het balkon te wachten. Daar komt ze aan! Ze loopt naast iemand van de Joodse Raad. Hier was haar gevraagd of ze in het weekend bij ons in het gezin wilde komen. Ze had geen idee bij wat voor een gezin ze zou worden ondergebracht. Eng! Maar het is duidelijk dat ze de uitnodiging had aangenomen. Voor haar betekende het dat ze gered was. Waar zou ze anders naartoe zijn gegaan nadat de Cohens, haar pleegouders, waren verdwenen?