Het ‘verloren transport‘ en de bevrijding

De volgende dag bleken de geruchten waar te zijn en moesten we ons melden bij de poort. 
We begonnen te pakken. Veel namen we niet mee. De meeste mensen waren te zwak om iets te dragen en lieten de helft van hun toch al schamele bezittingen in het kamp achter. Dat gold ook voor ons. Mijn moeder was te ziek en mijn broer te zwak om iets te dragen. Helaas konden we zijn dierbare dagboek niet vinden.    
Intussen hadden de meesten zich verzameld bij de poort, waar we moesten wachten op de vrachtauto’s. Nadat die eindelijk waren gekomen, werden de zieken, ouderen en kleine kinderen erin gepropt, en begon de lange tocht naar het treinperron.

De uitgehongerde gevangenen droegen blauwwit gestreepte kleren. Degenen die niet verder konden, werden opzij geschopt door hun kapo en bleven op de grond liggen totdat ze stierven of werden doodgeschoten. 
Toen we bij het station aankwamen, zagen we treinen vol gevangenen. Ook hier halfdode mensen op het perron. Je kon het eigenlijk nauwelijks meer mensen noemen, zo dun en uitgehongerd als ze waren, het leken wel skeletten. Sommigen probeerden overeind te komen want ze wisten dat als ze op de grond bleven liggen ze zeker zouden sterven. Maar ze waren te uitgeput en vielen weer op de grond.

Ze moesten in rijen van vijf naar het kamp lopen (… ) Maar dat konden ze niet (…) ze hielden zich aan elkaar vast (…) En in het midden vielen ze gewoon op de grond en stierven (…)  Ze vielen neer (… ) En bleven op het perron liggen. 
Wat was de zin hiervan? Zij moesten het kamp in (…) en wij moesten er juist uit (…) Het was totaal krankzinnig, echt totaal krankzinnig. 
Buiten lag een grote hoop bieten die voor ons bestemd waren. We maakten een klein vuur en sneden de bieten in dunne plakjes, die we ‘bakten’ in water in een braadpan die we nog hadden. Dit is wat we aten voordat we uit het kamp weggingen.

De ziekenwagon waar we in moesten bevond zich op enige afstand (althans zo leek het ons) en we haalden het amper. Eén bank kregen we met z’n drieën, wat redelijk is voor een dagtripje maar niet voor een tocht van dertien dagen, en je er ook op nog eens op moet slapen.  
  
Toen begon het wachten. Zou de bevrijding ons toch nog ontglippen? 

Elk extra uur verhoogt onze kans op redding. De nacht is voorbij en de trein staat nog steeds stil. De Britten kunnen elk moment hier zijn. Aan deze onmenselijke tijd zal een einde komen. De volgende dag (10 april) om elf uur ’s avonds hoorden we de fluit en zette de trein zich in beweging. We waren op weg. De bevrijding zou nog niet komen. Dertien dagen, de ergste hel, lagen nog voor ons.

Wij hadden een plaats in een rijtuig met banken. Het was er stampvol. Je kon niet op een bank liggen. We moesten de hele tijd zitten. Ik herinner me dat ik in slaap viel, en dat mijn hoofd naar voren boog, waarna ik wakker werd om vervolgens weer in slaap te vallen enzovoort. We zaten als haringen in een ton. Mensen bewogen hun benen om ruimte tussen de banken te maken, en gingen om beurten liggen om een beetje te kunnen slapen.

We hielden ons in leven met alles wat maar eetbaar was, en we dronken uit riviertjes en beekjes die we onderweg tegenkwamen. We waren uitgehongerd, uitgeput, ziek en wanhopig. Luizen en vlooien kropen over ons heen.

Hij had koorts en was heel erg in de war. Hij vroeg de hele tijd maar om een snee brood met suiker, een snee brood met suiker (…)  We werden er helemaal gek van. Hij besefte niet dat dit iets heel belachelijks was, net als vragen om goud, hier en nu! Maar later werd hij rustiger en herstelde hij.
 
Soms was er brood en heel af en toe ook ander voedsel. Marion was in een vrij goede conditie. Ze had een wit verpleegstersschort bij zich, en tijdens een van de vele keren dat de trein halthield, deed ze alsof ze dienst had en bracht ze een paar broden mee naar onze wagon uit een stapel die op het perron lag (…) Totdat een van de soldaten er iets van zei. 

Maar we hadden niets te drinken. Dat was heel moeilijk. Ik herinner me dat ik mijn tong bewoog en mijn speeksel doorslikte om maar wat vocht binnen te krijgen.

Waarom gingen ze niet weg, waarom zeiden ze niet … laten we weggaan. 
Maar daarvoor waren ze veel te zwak. En de trein stond ergens aan het einde van de wereld, dus waar konden ze naartoe (…) Bovendien was het een vijandig land, je wist niet hoe de mensen op je zouden reageren. 

Hoe dan ook, we klampten ons aan deze trein vast alsof die het leven zelf was.

Vanwege de verwoestingen konden we soms niet meer dan gemiddeld 50 kilometer per dag afleggen. Uren en soms dagenlang stond de trein stil in het open veld of naast een bos, totdat de nazibewakers opdracht kregen door te rijden.

Naast de ongelukkigen die werden geveld door honger, uitputting en ziekte, kwamen velen om bij deze aanvallen. 

Er hing een rookgordijn. We moesten de rook in zodat we niet werden gezien (…) Omdat de Duitsers ons als handel zagen, moesten we op de een of andere manier worden ‘beschermd’. Ik herinner me hoe de rook in mijn ogen prikte. 

Vader wilde niet meer de trein uit. Hij was te zwak, het lukte hem eenvoudig niet. Maar het was gevaarlijk voor hem om erin te blijven; drie mensen die in de trein bleven zitten werden geraakt en overleden aan hun verwondingen.

Elke dag dat we onderweg waren begroeven we de doden langs het spoor – als we daar tenminste kans toe zagen.

Hij ging liggen en kwam niet meer overeind. 

Ik herinner me dat we hem verzorgden en wasten. We probeerden hem schoon te houden. Hij lag op een treinbank. Intussen was er natuurlijk meer ruimte in de trein. Hij lag op het bankje en ik zat bij hem.   

De laatste minuten van zijn leven zat ik dicht bij vader – hoelang duurde dat? Vijftien minuten? Een halfuur? Een uur? Ik weet het niet meer. Ik zat op de rand van het bankje waar vader op lag. Ik wist dat hij dood zou gaan; dat was zo duidelijk. Ik zat daar te wachten tot het zou gebeuren. En toen gebeurde het en was hij er niet meer.

Hij was eenenveertig jaar oud toen hij stierf. Moge zijn nagedachtenis een zegen zijn. Twee dagen nadat vader was gestorven, werden we bevrijd door soldaten van het Rode Leger. Zelfs als de bevrijding een paar dagen eerder was geweest, zou vader niet zijn gered. 

De volgende morgen, op 22 april, kwamen ze vader ophalen. 

Moeder wilde dat vader in het graf werd gelegd omwikkeld in de tallit die ik in mijn rugzak had zitten, en natuurlijk stemde ik hiermee in. 

Vader werd omwikkeld in de tallit begraven, en samen met vijftien andere mensen in een ondiep massagraf gelegd dat naast de spoorlijn werd gegraven.

De trein staat voor Tröbitz.
Het is prachtig lenteweer.
Een soldaat te paard van het Rode Leger verschijnt.
We begrepen dat we vrij waren.
Een grote dag; we waren gered.

Soldaten van het Rode Leger hebben ons bevrijd! Ik herinner me dat ik uit het raam keek en een Russische soldaat te paard zag.

Ooit vroeg iemand mij of dit een gelukkige dag was. Nee, het was geen gelukkige dag.    

We spraken de hele tijd over de dag dat ze ons zouden bevrijden. Je denkt dat het leven hetzelfde zal zijn als voorheen. Natuurlijk was dat niet zo. Vader was twee dagen geleden gestorven.

Ik stond op en voelde me vreselijk misselijk, misselijk van de honger. Nu moest ik van het bankje opstaan. Dat was heel lastig. Nergens kon ik mijn voeten neerzetten. Ik stapte op hoofden en benen. Buiten liepen maar een paar mensen rond. Ik moest het trapje af, de trein uit. Maar bijna niemand kon dit meer. Ook mij lukte het nauwelijks, zo verzwakt was ik.

Anders dan de anderen kwam ik de trein niet uit. Daar had ik de kracht gewoon niet voor. Ik was ziek en bleef op het treinbankje in de wagon liggen. Een poosje later kwam Marion terug en nam mij op een fiets mee naar een huis waarvan de bewoners waren gevlucht en waar wij nu waren ingetrokken. We zaten daar met twee families: moeder met ons drieën in het ene gedeelte van het huis, en Izak de Vries met zijn vrouw en twee kinderen in het andere deel. Ze legden me in een tweepersoonsbed waar ik met Marion en moeder in sliep. Van de tijd daarna herinner ik me bijna niets meer.     
  
Na twee weken vrijwel onafgebroken te hebben geslapen nam de koorts af, en langzaam begon ik wakker te worden.

Moeder herhaalde telkens op een spottende manier wat ze zeiden: ‘Wir haben es nicht gewusst!’ (‘We hebben het niet geweten, we hebben het niet geweten!’). Dat was ongetwijfeld waar: de nazipropaganda besteedde geen aandacht aan wat er in de verschillende kampen gebeurde. Maar dat betekent niet dat het onmogelijk was om het te weten. Ze wisten het niet omdat het ze niet interesseerde, ze stelden niet de vragen die ze hadden moeten stellen, verdiepten zich er niet in.

Een week nadat we waren aangekomen werd moeder erg ziek en koortsig; ze had vlektyfus opgelopen. Ze beloofden ons dat ze naar het ziekenhuis zou worden overgebracht. Maar niemand daagde op.
Toen ik op een dag thuiskwam, was ze buiten bewustzijn. Hoe hard ik ook riep, ze antwoordde niet. Plotseling hoorde ik Joost zeggen: ‘Besef je dan niet dat ze aan het sterven is?!’ Tot dan toe wilde ik dat niet toegeven.