Terugkeer naar Amsterdam

Van deze gebeurtenissen was ik me destijds niet bewust, maar ik voelde wel de verwachting in de lucht hangen dat ze ons spoedig naar Nederland zouden laten terugkeren.   

Naarmate de dagen verstreken zonder dat er iets gebeurde, merkte ik teleurstelling en ongeduld opkomen en steeds groter worden.  

Op een dag kwamen eindelijk de vrachtwagens het dorp binnen. Het begin van een tocht die we ‘terug naar huis’ noemden.

De volgende dag werden we gedesinfecteerd met DDT-poeder tegen de luizen. Officieren van het Nederlands leger ontfermden zich over de Nederlandse vluchtelingen. Het eten dat in de Nederlandse keuken werd bereid was niet smakelijk en ook niet voldoende. Als gevolg van ondervoeding kregen sommige mensen alsnog oedeem. Daarom gingen we naar de keuken van Luxemburg, waar het eten beter was. 
  
Gedurende de vijf dagen in Leipzig gingen No’omi en ik vaak met de tram, ook al hadden we geen geld. We zeiden gewoon dat we dat niet hadden, en de conducteur deed er niet moeilijk over. We waren heel mager en droegen versleten kleren zodat hij wel kon zien dat we vluchtelingen waren.

Die huizen leken op poppenhuizen, zonder gevels. Waarschijnlijk waren die verwoest door het ontploffen van de bommen. In de kamers stonden nog meubels, aan de muren hingen nog schilderijen.

Van Dortmund herinner ik me een ander beeld. Een uitgestrekt spoorcomplex, in het midden een pilaar met een loshangend bord waarop stond: ‘Dortmund Hauptbahnhof’. In de omgeving stonden geen gebouwen meer: de gevolgen van een vernietigende oorlog.

Op de registratiekaart moesten we onder andere invullen wat onze ‘gewenste bestemming’ was oftewel het adres waar we in Amsterdam woonden voordat we gedeporteerd werden. We hadden geen idee hoever wens en werkelijkheid uiteenliepen.

Ze konden ons hier niet per trein naartoe brengen omdat de bruggen over de grote rivieren nog niet waren gerepareerd. Op het station werden we opgevangen in een grote wachtkamer. Ze controleerden onze DP-registratieformulieren, verrichtten nog een laatste medisch onderzoek en we werden geregistreerd als ‘teruggekeerden naar het thuisland’.

Aangezien we nog steeds sterk vermagerd waren, kregen we extra voedselbonnen en we kregen ook bonnen voor kleren en schoenen. Met die bonnen konden we voor geld spullen kopen: eten, kleren, schoeisel. Maar alles goed en wel, het punt was natuurlijk dat we op dat moment helemaal geen geld hadden, en op bonnen kon je niet lopen. Ik weet niet of moeder in aanvulling op de bonnen van iemand geld kreeg of dat ze geld leende.

Het was een huurhuis en er woonden nu andere mensen. Ze belde een vriend op en vroeg of we misschien bij hem en zijn gezin onderdak konden krijgen. Met zijn toestemming vulde moeder een formulier in en gebruikte hun adres als het onze. Ze heetten ons welkom en brachten ons onder op de derde verdieping van hun grote huis aan de Mozartkade 9.

Het zal niet langer dan een week zijn geweest, maar schijnbaar leidde ons verblijf daar tot spanningen. Toen moeder op een gegeven moment werd gevraagd hoelang we dachten te blijven, zei ze resoluut: ‘Tot morgenochtend.’ En zo was het ook.

De meeste familieleden, vrienden en kennissen van voor de deportaties leefden niet meer, en we misten hen zeer. We hadden nog steeds geen huis, en geld was er ook niet. We moesten ons leven opnieuw opbouwen. 

Om te zorgen dat er brood op de plank kwam, besloot moeder het familiebedrijf in materiaal voor het inlijsten van schilderijen nieuw leven in te blazen. Vader had aan de leiding gestaan van het bedrijf, dat door de nazi’s was leeggeroofd.     

Ook was het zo dat sommige Nederlanders beïnvloed waren door antisemitische nazipropaganda, en niet iedereen was blij ons terug te zien. De autoriteiten hadden weinig oog voor onze meest dringende behoeften; de ontvangst was bureaucratisch en kil. Maar we mogen niet vergeten dat de Nederlanders ook zwaar hadden geleden tijdens de vijf jaar Duitse bezetting, met alle terreur en plunderingen van dien.

Marion volgde een secretaresseopleiding en werkte met moeder in de zaak, Chanan ging naar een speciale middelbare school om zijn achterstand in te halen, en ik ging naar een openbare lagere montessorischool waar ik in één jaar werd klaargestoomd voor de middelbare school. Ik voelde me daar een vreemde, heel anders dan de anderen na de oorlog.

Ook ik zat op deze school, waar ik mijn achterstand inhaalde. Een onverwacht voordeel van deze school was de aparte sfeer in deze groep posttraumatische tieners. Een groot aantal had sterk de neiging om te praten over wat zij hadden meegemaakt; en er was altijd wel een gewillig oor te vinden. De gesprekken die plaatsvonden waren een soort ‘doe-het-zelf psychotherapie’.

Toen de officier Joost zag, riep hij uit: ‘Dit moet worden gefotografeerd, want anders gelooft niemand mij!’ Die officier heette Benjamin Elzas, een Jood die de familie Levenbach van naam kende. Officier Elzas was bijzonder goed voor ons. Hij wist dat de toestand in Nederland na de oorlog veel slechter was dan in België, vandaar dat hij ons uit de trein haalde.

Vrouwen werden rechtstreeks uit Auschwitz en andere kampen hier naartoe overgebracht, en ze spraken natuurlijk de hele tijd over hun afschuwelijke ervaringen. Niet iets waar ik destijds behoefte aan had, ik was er erg eenzaam en ongelukkig.

Overdag ging ik naar de pleegzorg. Degene die het daar voor het zeggen had, een meneer Reintis, sprak Vlaams en was erg aardig en invoelend. Zijn jonge vrouw sprak alleen Frans en wist waarschijnlijk niet wat ze met mij aan moest. Ze deed haar best maar ze begreep niets van de oorlog en het kamp. Ik vond het niet leuk om bij haar te zijn. ’s Middags ging ik naar het ziekenhuis om Joost te bezoeken, ’s middags keerde ik weer terug naar het opvangcentrum.

Joost nam contact op met een notaris in Amsterdam, zoals moeder ons had opgedragen voor het geval we alleen zouden komen te staan. Op deze manier kwamen de vrienden van mijn ouders, Greet en Karel Edersheim die aan het begin van de oorlog naar Brussel waren gevlucht, erachter waar wij waren en kwamen zij ons ophalen. Zij hadden met hun 12-jarige dochter Jet ondergedoken gezeten in Brussel en waren toen nog niet teruggekeerd naar Nederland.

Tante Bertha heeft ons heel goed geholpen. Na de oorlog moest er van alles worden geregeld: Joost moest naar een sanatorium, voor mij moest een school worden gezocht, er moest een huis worden gehuurd en er waren allerlei administratieve besognes, zoals het afwikkelen van de nalatenschap van onze ouders. Zelf was ik geen gemakkelijk kind; ik was een tiener en had een moeilijke tijd achter de rug.

Na twee jaar was de tuberculose genezen en werd hij uit het sanatorium in Doorn ontslagen.  

Om de beurt bezochten mijn tantes en ik op zondagen Joost in het sanatorium. Vanwege het tekort aan treinen en bussen en niet goed aansluitende verbindingen waren we bijna de hele dag onderweg.

Gedurende de twee jaar dat we bij tante Bertha woonden gingen we ’s morgens ieder naar onze eigen school. Aan tafel werd over van alles en nog wat gesproken, Joost speelde piano en we luisterden veel naar muziek. Omdat we in dezelfde kampen hadden gezeten, deelden we veel treurige herinneringen; we hadden een hechte band.

Het was een bureaucratische chaos: vader was Oostenrijks staatsburger, maar na de ‘Anschluss’ veranderde dat in Duits staatsburgerschap. Vader weigerde echter een Duits paspoort aan te vragen en probeerde de Nederlandse nationaliteit te verkrijgen. Toen brak de oorlog uit en waren wij stateloos. We bleken nu op een lijst met personen te staan van wie de Nederlandse autoriteiten de status wilden natrekken. Dit alles leidde tot veel frustratie en boosheid. We mochten af en toe even het kamp uit.

Op een dag kocht ik in een naburig dorp een bos bloemen voor moeder om haar op te vrolijken. Rode bloemen. Maar moeder was er helemaal niet blij mee. Moeder kon niet vrolijk zijn. 

Marco zou in juni dertien jaar worden, dus dat betekende bar mitswa. We vierden inderdaad bar mitswa, maar toch was het een heel treurige gebeurtenis. Voor ons allemaal, maar vooral voor Marco en moeder, was het heel moeilijk en pijnlijk. De viering van bar mitswa was een beetje de terugkeer naar het normale leven. Bijna normaal dan. Net als lopen, maar dan mank lopen.

En ze was niet de enige. Er was een groot verschil tussen de hoopvolle verwachtingen van degenen die uit de kampen of uit de onderduik terugkeerden en de kille ontvangst die zij kregen, vooral van de kant van overheidsinstanties.

Natuurlijk waren er ook wel mensen die begrip voor ons hadden en ons probeerden te helpen. Een andere buurvrouw, die moeders lievelingsjas voor haar had bewaard, gaf die aan haar terug. Andere buren gaven ons een schilderij terug, en we kregen zelfs ook de meccanodozen terug, ons constructiespeelgoed van vroeger. Ik herinner me nog dat ik de zware dozen naar ons nieuwe huis heb gedragen.

In de ontvangkamer op de begraafplaats in Muiderberg wachtten wij op de aankomst van vaders kist. Er vond een zeer waardige begrafenisplechtigheid plaats die geleid werd door de opperrabbijn van Amsterdam. Ik herinner me geen grafredes. Sol, Marco en ik zeiden de kaddisj en reden daarna naar huis, samen met enkele anderen.

Er gingen geruchten. We waren bang dat ze niet zou terugkomen. Dat er niemand was om op te wachten. We wisten maar heel weinig over wat er met haar was gebeurd sinds de dag waarop ze naar Westerbork was overgebracht. Het enige wat we wisten was dat ze zes maanden later, in mei 1943, naar een kamp in het oosten was gedeporteerd.

Op deze bijeenkomsten vonden wij, jonge Joden, elkaar. Iedereen had zijn eigen verhaal uit de oorlogstijd. De verhalen over wat iedereen had doorgemaakt waren kort en feitelijk. Het was genoeg om te weten dat we allemaal vergelijkbare littekens hadden. 

We hoefden het er niet uitgebreid over te hebben, de verhalen beperkten zich tot de grote lijnen. Ook vertelden we elkaar grappige dingen over vroeger, en daarna hadden we lol. We waren levenslustige jonge mensen. Nieuwsgierig naar wat het leven te bieden had.

In de weekends kwamen we bij elkaar en hadden het leuk. We luisterden naar toespraken van leiders uit Israël en ook wel van soldaten uit de Joodse Brigade die in Nederland gelegerd waren. We volgden cursussen en gingen naar de zomerkampen van de vereniging.