Onderduiken

Ik was gekleed als een boerenjongen, zodat ik niet zou opvallen. Meneer Appenzeller zei tegen mij: ‘Hier heb je een treinkaartje voor Hoogeveen. Je moet doen alsof je daar in je eentje naartoe reist, en dat je niet met iemand anders bent.’ Ik vond het heel moeilijk. Ik wist dat ik geen tweede kans kreeg. Ik mocht het niet verprutsen.

Meneer Appenzeller zat tegenover me. De reis duurde twee uur, maar het leek wel een eeuwigheid. Het landschap veranderde; ik zag kleine huisjes en weilanden. 
Naast ons zat een groepje nazi’s, ze spraken op luide toon en hun smetteloze uniformen hadden iets dreigends. Voordat de conducteur langskwam, hoorden we hem al in het Duits aankondigen dat de passagiers hun persoonsbewijzen gereed moesten houden. Ik was doodsbang. Toen de conducteur de deur van het compartiment opende, riepen de vier Duitse soldaten in koor ‘Heil Hitler!’ waarop hij reageerde met een handgebaar om vervolgens de deur weer te sluiten zonder te controleren. Het voelde alsof ik door een wonder was gered.

Meneer Appenzeller verdween, en een boer met paard en wagen kwam aanrijden. Hij hielp me de kar op. Ik weet niet hoelang we onderweg waren geweest, toen we plotseling stopten en de man zei: ‘Afstappen!’ Ik stapte af en stond nu moederziel alleen op een landweg met de tas die mijn moeder voor me had ingepakt. De boer reed weg. Even later kwam een jonge vrouw op me aflopen die me naar een boerderij bracht. De boerderijen waren niet groot en stonden vlak naast elkaar.

Marco, die hier al een tijdje was ondergedoken, voelde zich er thuis en leidde me rond. Een korte rondleiding, want het huis was klein en eenvoudig. Er waren twee kamers: de woonkamer, die ook werd gebruikt als slaapkamer voor Jan, Jo en de kinderen, en waar ze ook kookten; en de ‘mooie kamer’ die voor ons was. Alle boerderijen in Nederland hadden een mooie kamer, waar het bezoek werd ontvangen. Jan en Jo’s mooie kamer was simpelweg een andere kamer, kleiner dan die waar het gezin leefde. Deze kamer had twee bedsteden.

’s Morgens aten we pap, tussen de middag aardappelen met wat groente uit de tuin achter het huis, met varkensvlees of kip, en ’s avonds aten we brood met jam. Na het avondeten sloot ik net als iedereen de ogen en luisterden we naar Jan die het Onzevader bad. Het hele gezin bad in stilte mee. Hierna las Jan verhalen voor, soms uit het Oude Testament, waar we allemaal rustig naar zaten te luisteren. Ons nieuwe leven was nogal saai: Eten. Bidden. Werken. Eten. Bidden. Werken. Eten. Bidden. Werken. We aten ook elke dag hetzelfde. Maar op het land werken vond ik heerlijk en ik vond het ook leuk om af en toe voor het blinde varken te zorgen.       
De vriendelijkheid en het begrip van Jan en Jo waren heel bijzonder.

We konden alleen naar buiten als het donker was. We droegen klompen net als de dorpsbewoners en scharrelden een beetje rond het huis. Als het donker was konden we de houtblokken die naast het huis lagen in stukken hakken voor in de kachel. Maar overdag zaten we altijd binnen, in onze kamer. Als we binnen waren konden we praten met een normale stem, alleen was er niets om over te praten want er gebeurde niets.

We zaten al bijna een jaar lang ondergedoken, afgesloten van de buitenwereld. Een jaar en vijf maanden geleden hadden we hem voor het laatst gezien. We probeerden erachter te komen waar hij was geweest en wat hij had meegemaakt. Moeilijk te zeggen of we meer verbaasd waren of vooral gelukkig dat we hem weer terugzagen. 

Onze verbazing werd nog groter toen hij vertelde hoe het hem was vergaan nadat hij ons huis had verlaten. Hij maakte dezelfde tocht als wij, stapte uit op hetzelfde station en werd ondergebracht bij één van de boerderijen vlak in de buurt, in die van Jo’s ouders, de familie Moes.

Sol vertelde ons: ‘Ook al was de boerderij klein, iedereen was de hele tijd aan het werk. Ze behandelden me als een van hun eigen zonen. Uiteindelijk moest ik daar weg, omdat pro-Duitse buren begonnen te roddelen: ze vonden het vreemd dat ik nooit van de boerderij af kwam, behalve om naar de kerk te gaan, en dat nooit iemand mij kwam opzoeken.’

Zo eindigde zijn leven op de boerderij.

Hij zat er elke dag in te lezen, een gewoonte van hem sinds de onderduik. Ik denk dat het hem geruststelde en structuur gaf aan zijn dagelijks leven. Na de oorlog vond iemand de sidoer op de boerderij en gaf het aan Jo van der Helm, die het aan ons gaf. Sindsdien heb ik het in mijn bezit en ik gebruik het elk jaar op vaders ‘Yayrzeit’, de dag van zijn overlijden.

Naast ons was een school, en de meester die we door het raam konden zien had ons waarschijnlijk ook gezien. Hij gaf Jan boeken voor ons. We gingen weer zelfstandig leren, net als op de Montessorischool. Het Duits dat we op school hadden geleerd was genoeg om het meetkundeboek telkens weer opnieuw door te nemen. 

Het idee dat een buurman van ons bestaan weet, ons begrijpt en ons cadeaus geeft maakte ons blij en vervulde ons met hoop. Er bestaan goede buren, er bestaan goede mensen, er is een kans dat het goed komt en dat we hier wegkomen en weer een normaal leven gaan leiden.

Hij vertelde dat er in Amsterdam geen voedsel was, dat er hongergeleden werd en dat de mensen deze winter de ‘Hongerwinter’ noemden. Om warm te blijven haalden de mensen alles wat van hout was uit de onbewoonde huizen van de Joden. Stedelingen ruilden in de dorpen waardevolle spullen, juwelen of gouden munten tegen voedsel. Vreemd genoeg hadden wij het beter dan de mensen in de steden. Bij ons was het warm en we hadden altijd te eten, als was dat bijna altijd pap. 
Op een avond zag vader dat er larven in de pap zaten. Er ontstond ruzie met onze onderduikverschaffers, ik denk de enige keer tijdens de twintig maanden dat we bij hen ondergedoken zaten. Vader weigerde de pap met de larven te eten. We wilden nieuw eten maken, maar Jo zei: ‘Opeten!’ We weigerden allemaal. Maar ze bleef zeggen: ‘Opeten!’, alleen nu op boze toon. ‘In het kamp zouden jullie het gegeten hebben.’ Tot dat moment was het kamp voor mij alleen maar een vage plek geweest, en we hoopten dat als we er niet over spraken we er niet in terecht zouden komen. Over het kamp werd niet gesproken, en al helemaal niet door de onderduikverschaffers. En plotseling (…) zei niemand meer iets. We haalden de larven uit de pap en aten door.

Jo vroeg ons te voortaan te slapen in een hoekje van de schuur waar de strobalen waren opgeslagen, wat we graag deden. We vonden dit zelfs heel leuk. Vader en moeder bleven in de mooie kamer, en wij drie tieners kregen een apart onderkomen. Ondanks de hevige kou buiten, hadden we een warme plek in het stro om te slapen. Gezien de omstandigheden was het een heel nette schuilplaats.
Ook de radio was verborgen in het stro. Het bezit van een radio was ook voor niet-Joden streng verboden. Een keer per week mochten we het toestel aanzetten. Dan spitsten we onze oren en vertelden het nieuws aan iedereen door. We wisten dat de geallieerden tegen de Duitsers streden. We hoorden over de invasie in Normandië en de ommekeer in de oorlog. Sommige plaatsen waren al bevrijd van de Duitse bezetters. De spanning nam dag na dag toe. ’s Nachts hoorden we honderden vliegtuigen uit Engeland overvliegen in de richting van Berlijn.

Ik herinner me dat Jo snel een plank optilde van de vloer van de kast in onze kamer. Daaronder was een trappetje naar een grote, maar heel lage schuilplaats, ongeveer een meter diep en pikdonker. Daar lagen we met zijn allen vijf uur lang met ingehouden adem naar de geluiden van buiten te luisteren. Het leek alsof het een eeuwigheid had geduurd voordat Jo de plank weer optilde en we terug konden naar de mooie kamer.

Vader hield zijn mond stijfdicht en ze bleven maar doorgaan met slaan. Wij lagen onbeweeglijk vlak onder hem en hoorden hoe hij ondervraagd werd en gemarteld. Ze vroegen of zich meer Joden in het huis schuilhielden. Maar vader zweeg. 
We hoorden slagen, en nog meer slagen. De tijd leek stil te staan. We hoorden hem zwaar ademen, kreunen, lijden (…).
We deden niets (…) we konden niets doen.     
En toen – een schot, waarmee alles gezegd was.

Niets kon me meer schelen. Ik besefte dat vader zich voor ons had opgeofferd en ik kon de pijn van dit verlies niet meer verdragen. Verzet was onmogelijk. Wij kwamen naar boven. Daar stonden drie SS’ers. Eén van hen gaf ons het bevel: ‘Handen omhoog!’ We deden wat hij zei.
Hij liep op moeder af en zei tegen haar: ‘Moeder, ik heb je man een genadeschot gegeven.’ Moeder hield haar lippen op elkaar. Vertrok geen spier. 
Ik zei tegen haar dat ik duizelig was, en even later viel ik flauw (…) Het bleek dat ik een kogel in mijn been had, maar daar geen erg in had gehad.

Voordat we vertrokken werd Sol door een SS’er ondervraagd. De Duitsers hadden de schuilplaats tussen de strobalen ontdekt, en ook de radio. De SS’er wilde weten wat daar nog meer was verborgen. Geld bijvoorbeeld. Ook al was ik amper bij bewustzijn, ik kon horen dat Sol hardhandig werd verhoord. De Duitser wurgde Sol zowat. Gelukkig kon moeder ingrijpen voordat het te laat was. Ze begon te schreeuwen en de Duitser liet hem los. 
We vertrokken; de kar schudde onderweg hevig en reed ook door kuilen, wat me telkens veel pijn bezorgde. Het was ijskoud en er lag veel sneeuw.