Westerbork

Hij zag dat op de persoonsbewijzen van mijn vader en oom de ‘S’ van ‘Strafe’ stond. Onmiddellijk verscheurde hij de documenten en stopte die in zijn zak. Dit heeft ons gered. Houders van een persoonsbewijs met een ‘S’ erop gestempeld werden altijd op de eerstvolgende trein naar een vernietigingskamp gezet. Dat stempel was op de persoonsbewijzen van mijn vader en oom gezet omdat de Duitse bewindvoerder, die de plaats van mijn oom in het bedrijf had ingenomen, van hem af wilde.

Dertien was ik toen, en ik sliep boven mijn vader. De stapelbedden waren driehoog. Het eten kon ermee door, maar het was natuurlijk niet zoals thuis. Vader werkte overdag in een barak waar hij met vele andere mannen batterijen uit elkaar moest halen. De onderdelen waren bestemd voor de Duitse oorlogsindustrie. Aan het einde van de dag kwam hij met vieze zwarte handen van het werken terug naar de woonbarak. Tijdens het werk had hij een wond opgelopen aan zijn rechterduim, die begon te zweren en tastte ook het bot aan. 

Moeder werkte een gedeelte van de dag als schoonmaakster en oppasser, en verbleef bij mijn zussen.

Ik herinner me een barak met veel kinderen. Er hingen tekeningen aan de wand. Het zag er heel leuk uit. We deden ook mee met de ‘kunstklas’: ze lieten ons houten speelgoed beschilderen (voor wie dit speelgoed bestemd was weet ik niet). Ik herinner me ook dat ik een houten hondje wit schilderde en er zwarte vlekjes op aanbracht door mijn kwast er dwars op te zetten. Ze hadden gezegd dat ik dat zo moest doen, en ik vond het een heel leuk werkje. 

Iedereen die in de gelegenheid was deed aan vriendjespolitiek, om maar te voorkomen dat je mee moest met het volgende transport naar Polen. Dat ging natuurlijk ten koste van anderen. Het was een surrealistisch kamp. Aan de ene kant was er een ziekenhuis en een kliniek, en een schooltje. Ook was er een orkest, een koor en een cabaret. Aan de andere kant, en dit is het ergste wat ik me kan herinneren, waren er de veewagons die elke maandagavond traag het kamp binnenrolden. Ik voel nog steeds de stille angst die er dan heerste. De volgende dag vertrok de trein met de volgende duizend slachtoffers. 

Veel gevangenen in Westerbork waren echt zeer getalenteerd. Ik herinner me nog steeds een Duits cabaretliedje: ‘Immer langsam, immer langsam, immer mit Gemütlichkeit, wir haben alle Zeit, es ist noch nicht so weit.’ Het verband met de bittere werkelijkheid is nog steeds duidelijk. Dit was het surreële van Westerbork, die ongelooflijke tegenstrijdigheden. Een min of meer alledaagse werkelijkheid – tot maandagavond, wanneer de afgrijselijke veewagons langzaam het kamp binnenrolden.

Op die avonden werden ook de namen van zo’n duizend slachtoffers opgelezen die de volgende ochtend naar Auschwitz of Sobibor werden gedeporteerd. Hier zaten mensen bij die de vorige avond in het orkest hadden gespeeld, aan een cabaretvoorstelling hadden meegedaan, en kinderen die in het koor hadden gezongen.

We moesten ons gereedmaken voor het volgende transport, dat ’s morgens vroeg zou vertrekken. Een goede vriend van mijn ouders, Curt Blüth, was een invloedrijk man in het kamp en het lukte hem ons van de lijst af te krijgen. Ons vertrek was voorlopig uitgesteld! Tot op de dag van vandaag denk ik aan de vier onbekende mensen die in onze plaats zijn weggevoerd. Je kunt zeggen: ‘de dood van de één is het leven van de ander’.

Pas nadat ik zag wat voor opluchting het voor onze ouders was (…) besefte ik hoe groot hun angst voor transport naar een ‘werkkamp’ was geweest. 

Gedurende de drie maanden die we in Westerbork zaten was het aantal transporten afgenomen: in oktober en november vonden er maar twee transporten plaats.

Ik kan me niet veel meer herinneren van de verschrikkingen in de twee nachten voorafgaand aan de transporten. In mijn herinnering versmolten die twee nachten tot één nacht vol spanning en opwinding. Het licht in de barak bleef aan. Die herinnering vervaagde in de twee maanden daarna. In deze periode vonden er, totdat wij op transport werden gesteld, geen deportaties meer plaats.

Ik werd wakker in een schoon bed. Het was afschuwelijk om te ontwaken en te beseffen dat vader er niet meer was. 

In het bed van de ziekenhuisbarak liggend, probeerde ik me voor te stellen hoe hij zich misschien in veiligheid had kunnen brengen, bijvoorbeeld door naar de boerderij van de familie Moes te rennen of naar Nieuwlande. Telkens als ik ‘s morgens wakker werd, drong de bittere realiteit weer tot mij door en voelde ik het gemis. Vader had een offer gebracht en daar bewonderde ik hem om, maar ik voelde me ook schuldig dat ik nooit meer iets kon terugdoen. Dat ik in mijn been was geschoten maakte me symbolische deelgenoot van zijn daad, waardoor ik me wat minder schuldig voelde.

Desondanks bleef de angst bestaan dat de transporten werden hervat. We wisten dat tante Eva sinds mei 1943 niet meer in het kamp was, maar we wisten niet dat ze niet meer in leven was (…). We ontvingen voedselpakketten van het Rode Kruis. Ik had geen honger, en op mijn verzoek gaf één van de zusters mijn pakket aan moeder en Sol. Ik had geen behoefte aan eten, ik had behoefte aan familie. 

Kampcommandant Gemmeker liep met een strenge en dreigende blik door het kamp. Maar met Pesach gaf hij ons toestemming om matses te bakken en tot tien uur de sedermaaltijd te nuttigen. Er waren mensen die wisten wanneer het Pesach was en die de haggada uit het hoofd kenden. Ik at de matse, zei ‘Pesach-Matzah-Maror’ en vervulde mijn religieuze plicht.

Het was geen vreugdevolle dag. Ik was bijna zestien, en ik wist dat ik mijn vader had verloren. Hij was degene die alle beslissingen voor ons nam, voor ons zorgde.

Ik wist dat niets meer zou zijn zoals het was. Vader zou mijn hand nooit meer vastpakken. Zolang vader bij ons was, kon ik ruzie met hem maken. Kon ik het als alwetende puber tegen hem opnemen. Nu ik hem kwijt was, besefte ik hoe belangrijk hij voor me was geweest. Hoe goed, slim en beschermend vader was. 

De Canadese en Poolse soldaten bevrijdden het kamp, maar na de bevrijding herrees vader niet; niemand herrees. De bevrijding heeft ons alleen maar meer bewust gemaakt van de omvang van onze catastrofe.

De nazi’s die onze schuilplaats hadden ontdekt gingen vervolgens naar Jan, die op het land aan het werk was, en vroegen hem: ‘Wie zitten er in je huis?’ Hierop holde Jan weg. Hij werd achtervolgd door één van die nazi’s, iemand uit het dorp die hij kende en met wie hij ooit had samengewerkt, en die schoot hem dood.  
Jan betaalde met zijn leven en Jo werd weduwe omdat zij ons bij hen hadden laten onderduiken. Omdat zij hun angst niet zwaarder lieten wegen dan hun betrokkenheid bij anderen. Jo bleef voor ons zorgen. Ze bleef Jo.

Ik denk dat zij handelden uit een innerlijke overtuiging. Jaren later heb ik Jo gevraagd waarom zij deed wat zij heeft gedaan. ‘Het is heel eenvoudig, je kunt mensen in nood niet zonder hulp achterlaten,’ zei ze. Voor die hulp heeft zij duur betaald, maar ze heeft geen spijt van wat ze had gedaan. Ze had een sterke persoonlijkheid, was heel bijzonder en inspirerend.
Vader en Jan van der Helm werden begraven in Hollandscheveld op een plek vlak bij het dorp waar ook geallieerde piloten lagen wier vliegtuigen waren neergehaald. Op Jans grafsteen staat: ‘Hier rust tot de jongste dag het stof van onze geliefde man en vader.’