Bergen-Belsen

Wij droegen geen gestreepte kleren zoals de andere gevangenen, maar mochten onze eigen kleding dragen.
Het Sterrenkamp bestond uit twee gedeelten, het ene deel was voor de vrouwen, het andere voor de mannen. Een hek met prikkeldraad scheidde de twee gedeelten van elkaar. Om acht uur ‘s avonds ging het hek dicht. Ik zat met vader in het mannengedeelte, maar overdag konden de families bij elkaar zijn. Al waren de omstandigheden in het kamp moeilijk, toch was onze situatie betrekkelijk goed, aangezien de families niet gescheiden werden.

De Duitsers wilden niet dat we niets deden. ’s Morgens moesten we ons bed op de voorgeschreven manier opmaken. Het moest zo glad zijn als een glasplaat, want zo wilden de SS-bewakers het. Als zij vonden dat je bed niet perfect was opgemaakt, werd je bestraft en (…)  kreeg je geen brood.

Nadat de bedden waren geïnspecteerd vond het gehate dagelijkse appèl plaats op de ‘Appellplatz’. We moesten in rijen van vijf gaan staan en wachten tot we geteld werden. Het duurde een uur, of twee uur of drie uur, elke dag opnieuw, ongeacht het weer. Soms twee keer per dag, bij wijze van straf. We stonden in de zon en het stof, in regen en modder, als het sneeuwde en vroor, net zolang tot de kampbewakers tevreden waren.

Over het algemeen kregen we een dunne, waterige rapensoep waar soms een schijfje aardappel in dreef of een stukje vlees. Heel soms gaven ze ons pompoensoep of noedelsoep. Het dagelijks brood was een snee van drie centimeter compact zuur Duits brood. 
Eén keer in de week kregen we 25 gram margarine, en soms gaven ze ons een eetlepel jam of een driehoekje stinkkaas. ’s Morgens was er een onduidelijke warme drank genaamd koffie. Natuurlijk een surrogaat.

We leden vreselijke honger, vermagerden sterk en velen hielden het niet vol, en stierven. Toen ik op mijn vijftiende bevrijd werd woog ik nog maar zesentwintig kilo.

Vóór 6 uur ’s avonds waren ze niet terug. De meesten, onder wie Annelie’s vader Dolf en haar broer Joost, moesten werken op de enorme berg schoenen naast het kamp. Ze moesten de oude schoenen uit elkaar tornen en de nog bruikbare stukken leer eruit halen.
Anderen werkten in de keuken, zoals Annelie’s moeder Liesje. Sommige arbeidscommando’s waren bijzonder gehaat, zoals het zware werk in het bos waar boomstronken uitgegraven moesten worden en bomen gekapt. Kinderen, moeders met jonge kinderen, ouderen en zieken bleven in het kamp.
Vader had geen werk, omdat hij in Westerbork een koudvuurinfectie aan zijn duim had opgelopen en zijn duim in Bergen-Belsen geamputeerd moest worden.

Iedereen had recht op een volle opscheplepel soep, maar de ene was voller dan de andere (…) en bovendien kreeg niet iedereen een even dikke soep (…)
Op een dag kregen we kaas. Dat was buitengewoon – gele kaasdriehoekjes met gaten erin. Iets heel bijzonders. Moeder legde de mooiste stukken apart voor degenen die ’s morgens vroeg met het arbeidscommando waren vertrokken en nog niet waren teruggekeerd. Sommigen beweerden dat moeder die stukken voor zichzelf hield. Moeder legde uit hoe het zat, maar het mocht niet baten (…) Er kwam ruzie. Ik stond erbij, hoorde de beschuldigingen, en zag dat moeder huilde.

Het was meer dan een jaar geleden dat we waren opgepakt. De weinige kleren die we hadden waren aan het slijten en allesbehalve schoon, en ook onze schoenen moesten worden gerepareerd. Vrienden die schoenen uit elkaar moesten halen gaven me alles wat ik nodig had: leer van verschilden diktes, spijkertjes, kromme delen die recht getrokken moesten worden. 
In het begin repareerde ik alleen schoenen van familieleden, maar later werkte ik ook voor anderen. Dan kon ik iets terugvragen voor mijn werk, in de vorm van een snee brood of wat soep.

Hij deed bij de rechter zijn beklag over een man die hem weigerde een rantsoen soep te betalen voor het repareren van een paar schoenen, zoals zij van tevoren hadden afgesproken.  
De rechter boog zich over de kwestie, ondervroeg de man, ondervroeg Chanan, en oordeelde: de soep bestemd voor de eigenaar van de schoenen moest aan Chanan worden gegeven.

Ze was zwaar ziek en ondervoed (…) En je vraagt je af: wanneer bereik je het punt waarop je moet zeggen: je kunt niet meer oordelen, laat het gaan, doe niets (…)
Aan de andere kant, die wanhopige situatie waarin je probeert de orde te handhaven en de rechten en eigendommen van iedereen probeert te handhaven (…) Er werden dus pogingen gedaan de wet te handhaven. Ik weet niet of er ook gestraft werd of dat ze tevreden waren met te zeggen: ‘dat had je niet moeten doen.’ Want hoe kun je iemand zoals zij laten teruggeven wat ze had weggenomen? Het was een onmogelijke situatie.

Het was een zenuwslopende en uitputtende aangelegenheid. Eerst stonden er veel mensen op de lijst, en toen stopte het hele proces ineens. Toen het weer werd hervat bleek dat allerlei mensen van de lijst waren verwijderd. Zij waren zeer teleurgesteld. 
Oma Netta stond vanaf het begin op de uitwisselingslijst, en gelukkig bleef ze erop staan.
De hele groep werd overgebracht naar aparte barakken, naast ons, aan de andere kant van het prikkeldraadhek. En opeens, op 30 juni 1944, waren ze er niet meer (…)  ik was niet ongerust, want ik wist dat ze op weg waren naar Palestina.

Ze gingen Duitse steden bombarderen. Het deed ons veel plezier; we wisten dat het verslaan van de Duitsers in de oorlog onze enige kans op overleven was. Op de een of andere manier hoorden we over de Amerikaanse en Britse invasie in Frankrijk op 6 juni 1944 en over de Russische opmars in de richting van de geëvacueerde kampen in het oosten.

We deden er lang over. Van het rantsoen brood dat we kregen sneden we telkens een dun stukje af (…) We spaarden een tijdlang brood op, ieder van ons elke dag een heel dun sneetje. Uiteindelijk vermengden we het brood met water, margarine en suiker, en maakten er een verjaardagstaart van die we versierden met druppeltjes jam.

Wij kinderen speelden. Er was ook iemand die lesgaf. Chanan maakte speelgoed en repareerde schoenen, vader herstelde zaklantaarns, moeder breidde, Marion werkte als verpleegster.
We deden de was met koud water en een kleiachtige ‘zeep’. Ik herinner me dat het hemd dat ik aan het prikkeldraadhek had gehangen was bevroren, en dat ik het als een plank terug naar de barak droeg. Ik moest er erg om lachen.

Zelfgemaakte cadeautjes, kleine poppen van rode en blauwe wol, geborduurde handschoentjes, voor elk een sjaaltje, een tafelkleedje met twee servetjes, linten voor in ons haar (…) Het was heel feestelijk. Ik bewaar een goede herinnering aan deze viering, aan de ‘saamhorigheid’ en het gevoel in het middelpunt te staan!
De meisjes lazen ons ook een liedje voor dat ze hadden geschreven. Ik heb het bewaard, en toen we uit Bergen-Belsen weggingen nam ik het mee, en ook de cadeautjes die Ruth had gekregen. Niet die van mij, want we mochten maar heel weinig spullen meenemen.

Ik koos twee boeken uit van Cissy van Marxveldt. Het waren ‘Joop ter Heul’s problemen’ en ‘Joop van Dil-ter Heul’. De boeken gingen over een opgroeiende tiener die veel problemen had, maar die waren totaal anders dan die ik in die jaren had. Het waren amusante en luchthartige boeken. In Westerbork en Bergen-Belsen las ik ze elke keer opnieuw.

Het was het eerste deel van het vierluik ‘De H.B.S.-tijd van Joop ter Heul’.
De mooiste herinnering aan dit boek is verbonden aan een middag in het kamp. Vanwege overvliegende geallieerde vliegtuigen was het alarm afgegaan waardoor mijn moeder het kamp niet uit mocht om te gaan werken. Ik las haar wat voor uit het boek, en zij zat rustig te luisteren. Even later, toen het alarm voorbij was, moest ze terug naar de keuken om te werken. Mijn moeder was een actieve en positief ingestelde vrouw, maar ook behoorlijk gestrest. Om begrijpelijke redenen was ze aangedaan door de spanningen en verschrikkingen voor en tijdens de oorlog. Ze was vaak ongeduldig en nerveus. Maar het uur dat we die middag samen doorbrachten was een bijzonder geschenk dat ik nooit zal vergeten.

Er was een constante stroom van nieuwe gevangenen: naar ons gedeelte en naar de omringende terreinen. Te midden van de grote chaos hadden wij het nog betrekkelijk goed. We besloten dat het het beste was als een grote en een kleine bij elkaar gingen liggen: moeder en Ruth, Marion en ik. We waren uiteindelijk tevreden met onze nieuwe plaats. We hadden twee bovenbedden naast elkaar die tegen de wand aan stonden. Boven onze hoofden hadden we een beetje meer ruimte, en we hadden ook een spijker: om onze kleren aan op te hangen. We hadden echter niet lang plezier van ons ‘luxe appartement’: na ongeveer een week werd Ruth ernstig ziek en moest naar de ziekenbarak.

Na een paar dagen mocht ik haar van moeder bezoeken. Toen ik bij haar stond, leek het net alsof ze achter glas lag; ik zag haar, maar ze zag mij niet (…) Er was geen contact. Kort nadat ik bij haar was geweest, overleed ze.

De kar ging onder de poort door en sloeg linksaf. We stonden vlak bij het prikkeldraadhek rechts van de poort. Vader zei de kaddisj.  
Chanan, Marion en moeder konden niet met ons mee omdat ze moesten werken of ziek waren. Een paar jaar geleden nog hebben we erover gesproken, Chanan, Marion en ik, maar we konden ons het niet meer precies herinneren (…). Wat ik me wel herinner is dat moeder tyfus kreeg en kort na Ruths overlijden naar de ziekenbarak werd overgebracht. Marion en ik bleven in één bed slapen.

Op een zaterdagavond keerde rabbi Meir terug uit de synagoge. Hij wilde weten waar zijn twee zoons waren. Bruria, zijn vrouw, vroeg hem: ‘Als iemand mij een kostbaar sieraad in bewaring heeft gegeven en dat terug wil hebben, moet ik hem dit dan geven?’ Rabbi Meir antwoordde: ‘Maar natuurlijk!’ Bruria zei tegen haar man: ‘God heeft onze twee zoons teruggevraagd.’
‘Toen jij geboren werd,’ vertelde vader mij, ‘verwachtten wij maar één kind. We waren dus heel verbaasd toen we twee dochters kregen! Nu is ons gevraagd om één kind terug te geven.’ Op deze manier probeerde hij zichzelf te troosten, en benadrukte hij de twaalf gelukkige jaren die Ruth met ons samen was.

Die dag, of een dag of twee later, toen vader en ik samen over de appèlplaats liepen, betrapte ik mezelf erop dat ik neuriede. Ik schrok van mezelf – dat hoorde niet! Ik mag niet zingen, Ruth is net gestorven! Vader merkte aan me wat er aan de hand was en zei: ‘Zing! Zo moet je je haar herinneren.’ Ik nam zijn raad onmiddellijk over, en sindsdien ben ik het mijn hele leven blijven doen.

Na een jaar in het kamp, aan het begin van de tweede winter, was het duidelijk dat hij steeds zwakker werd. Het extreme weer, de kou, de sneeuw en de modder, bovenop de voortdurende honger, hadden hun uitwerking op hem niet gemist. Hij had veel verdriet om het verlies van Ruth, en zijn lichamelijke en geestelijke gezondheid ging sterk achteruit; vader begon zijn belangstelling voor zijn omgeving te verliezen.
Tijdens de laatste en moeilijkste maanden sliepen wij samen in het bovenste bed van 60 cm breed, met onze spullen. Het dagelijkse appèl werd afgenomen in de kleine ruimte tussen barakken achter het terrein van het Sterrenkamp, dat sinds de herfst steeds kleiner was geworden. Vele uren stonden we daar met z’n allen, onder alle weersomstandigheden. Gedurende deze periode zorgde ik voor vader, knipte zijn haar en leverde voor ons beiden voortdurend strijd tegen bedwantsen, vlooien en vooral luizen. Vader was 41, ik was 14.

We hadden veel te lijden van kou en sneeuw. De toestand van het sanitair was met geen pen te beschrijven. Kwaliteit en hoeveelheid van het voedsel dat we kregen – toch al niet genoeg – ging nog verder achteruit. De keukens konden het werk niet aan vanwege het grote aantal gevangenen. Het voedsel kwam op onverwachte tijden, en soms zelfs helemaal niet.      
Op het laatst was er zelfs alleen op bepaalde tijden drinkwater beschikbaar. De luizen veroorzaakten de uitbraak van een tyfusepidemie, die vele slachtoffers eiste. Geneesmiddelen waren er niet.

Midden in het kamp lagen stapels lijken, en ik herinner me (…) het is een vreselijke gedachte (…) ik herinner me dat ze die in een bepaalde volgorde legden, laag op laag, kruislings op elkaar (…) en dat ik plotseling dacht: ‘Het lijken wel broden.’ Misschien omdat ik constant aan brood dacht want er was niets te eten. Je kon het niet geloven, dat kon je gewoon niet (…).  
De meeste doden, de stapels lijken, lagen niet in het Sterrenkamp, maar achter het hek, vlak voor onze ogen.

Hij stierf door uitputting als gevolg van honger, kou, diarree en afmattend werk. Af en toe moesten er strafoefeningen worden gedaan. Na een slopende werkdag moesten de mannen dan rondjes rennen om de appélplaats. Vader klaagde nooit, maar hij zei wel een keer dat hij het zo vreselijk vond wat zijn kinderen moesten doormaken. Ik herinner me dat ik heb geprobeerd hem op te beuren. 
Al een paar weken wist ik dat hij dood zou gaan. Want soms, wanneer we ’s avonds tussen de barakken samen een wandelingetje maakten en naar de sterren keken, onze enige toevlucht, dan was hij af en toe even ‘weg’. Uit wat ik bij andere mensen had gezien, wist ik dat dit kwam door algehele uitputting en dat hij niet meer lang te leven had.

Ik zie het nog steeds duidelijk voor me. Hij lag in het onderste bed, en ik hield de lepel met de steel naar beneden waardoor het moeilijk voor hem was om te eten, maar vader was altijd geduldig met me en klaagde nooit. Hij was een zachtmoedige man met een geweldig gevoel voor humor, en ik voelde me altijd erg op mijn gemak met hem. Hij schreeuwde nooit en was zeer bescheiden. Hij hield veel van de natuur; we maakten vroeger lange wandelingen en fietstochten en werkten samen in de tuin. In Bergen-Belsen was geen natuur, alleen barakken, modder en zand.

Het was de laatste en ergste maand in het kamp. Bijna geen water en geen eten, veel ziekten en veel doden. Het was later pas, in Nederland, dat de volle omvang van het verlies tot me doordrong en ook de diepe treurigheid die lange tijd bij me gebleven is. Ik hield het bijna niet meer uit, totdat het verdriet een beetje wegebde toen de omstandigheden waarin ik verkeerde beter werden.